Cumhuriyet'in inşa sürecinde çocuklar, geleceğin etkin yurttaşları, doğrudan öznesi olarak kabul edildi. Bu yaklaşım Osmanlı dönemindeki çocuğa yönelik bakıştan keskin bir kopuş anlamına geliyordu. Çünkü o dönemde Ahmet Mithat Efendi'nin ifadesiyle, "Avrupa’da çocuk adam; Türkiye’de çocuk çocuktu."

Tarihçilere göre Cumhuriyet, bu anlayışı kökten değiştirerek çocuğu geleceğin kurucusu olarak tanımladı. Bu tercih, yeni Türkiye'nin yarına bakışını ve köklü dönüşüm projeksiyonunu da ortaya koyuyordu.

Cumhuriyet ilan edildiğinde, ülkenin nüfusu yaklaşık 13 milyondu; Anadolu öksüz ve yetim çocuklarla, İstanbul ise bakımsız ve dilenen çocuklarla doluydu. Sabiha Sertel’in 1924 yılında aktardığına göre, İstanbul’daki çocukların yaklaşık %80’i, Anadolu’daki çocukların ise %90’ı ölüme varan sağlık sorunları yaşıyordu.

Bu kayıpların arkasında yoksulluk, salgın hastalıklar ve yetersiz sağlık hizmetleri bulunuyordu. Bu ağır tablo, Cumhuriyet yönetimine geleceği yeniden kurma konusunda tarihi bir sorumluluk yükledi.

Nüfus sorunu

Öte yandan Türkiye'nin geniş topraklarına rağmen yetersiz kalan nüfusu, ekonomik kalkınmadan ulusal güvenliğe kadar birçok başlıkta doğrudan bir risk olarak görülüyordu. Gazi Mustafa Kemal Paşa, 1923'te İzmit’te yaptığı bir konuşmada, ülke nüfusunun üzücü derecede az olduğuna işaret etmişti.

Şevket Süreyya Aydemir ise Kadro dergisinde, Türkiye’nin ancak çocuklarını koruyarak, sağlıklı bir nüfus artışı sağlayarak ayakta kalabileceğini savunuyordu.

1926 yılında alınan kararla, TBMM’nin açılış yıl dönümü, “Çocuk Günü” olarak kutlanmaya başladı. Bu fikir, Cumhuriyet gazetesinin sahibi Yunus Nadi tarafından önerilmiş, Himaye-i Etfal Cemiyeti’nin öncülüğünde devletin ve toplumun ortak bir iradesine dönüşmüştü.

'Çocuk Haftası'

Gazi Mustafa Kemal Paşa da “Çocuk Bayramı”na yönelik sürece doğrudan destek verdi; 23 Nisan 1927’de düzenlenen çocuk alayında, çocukların şehirde gezdirilmesi için kendi makam otomobilini tahsis etti. O gün Gazi, resmi kabul törenlerini iptal ederek, sembolik olarak önceliği çocuklara verdi.

İlk yıllarda yalnızca bir günle sınırlı olan kutlamalar, zamanla doğrudan bir haftalık şenliğe dönüştürüldü.. 1929 yılında, 23-30 Nisan tarihleri “Çocuk Haftası” ilan edildi.

Eğitim politikası

Cumhuriyet yönetimi, çocuklara yönelik politikalarını yalnızca sembolik günlerle sınırlamadı; eğitim, sağlık ve sosyal haklar gibi temel alanlarda köklü reformlara imza attı. Özellikle eğitim, 1930’larda yeni Türkiye’nin inşasında stratejik bir araç olarak öne çıktı. Bu dönüşümün merkezinde 1926'daki İlk Mektepler Müfredat Programı yer aldı.

Atatürk’ün Cumhurbaşkanlığı yaptığı 1923-1938 yılları arasında ilkokul, öğrenci ve öğretmen sayısında iki ve üç kata varan oranda artış sağlandı.

Müfredat ve eğitim programları, çocuklar özelinde yalnızca temel okuma-yazma öğretmeyi değil, aynı zamanda yeni kuşağı ülkenin ekonomik ve toplumsal ihtiyaçlarına göre donatmayı hedefliyordu. Hayat Bilgisi ve Tabiat Bilgisi gibi dersler müfredata eklenerek, öğrencilerin sadece teorik bilgiyle değil, doğrudan yaşadıkları çevreyi tanıyarak öğrenmeleri sağlandı.

Örneğin, birinci sınıf Hayat Bilgisi derslerinde çocuklara buğdayın ekiminden ekmeğin sofraya gelişine kadar olan süreç öğretiliyordu.

Eğitim programları çocuklara yurttaşlık bilinci de aşılamaya çalışıyordu. 1926’da ilkokul sıralarında okutulan Malûmât-ı Vataniye kitabı, Cumhuriyet çocuğu olmanın sorumluluklarını öğretmeyi amaçlamıştı: Toplumu tanımak, haklarını bilmek, çalışkan, ahlaklı, paylaşımcı bireyler olarak yetişmek...