Cumhuriyet'in ilanı, ilk olarak Osmanlı İmparatorluğu’nda bazı aydın ve asker gruplarında zaman zaman tartışılan bir fikir olarak varlığını çıkmıştı. Meşrutiyet’in ilanıyla birlikte ivme kazanan bu düşünce, Mustafa Kemal Atatürk’ün önderliğinde hız kazandı ve uygulamaya kondu. Atatürk, özellikle Kurtuluş Savaşı sürecinde ulusal egemenlik fikrini merkeze alarak halkın kendi geleceğini tayin etmesi gerektiğine vurgu yaptı. ‘’Milli Sır’’; Atatürk’ün yakın çevresinde de Kurtuluş Savaşı sürecinde fark edilmişti.
23 Nisan 1920’de fiilen Cumhuriyet’e yakın bir rejim oluşturulsa da; Meclis'te hükümetin kurulması ve yürütme yetkilerinin devredilmesi süreçlerinde yaşanan tıkanıklıklar, mevcut sistemin yetersizliğini açıkça ortaya koymuştu. Atatürk, bu sorunları aşmak ve yönetimde devamlılığı sağlamak amacıyla, ülkenin geleceğini belirleyecek adımı atarak Cumhuriyet ilanını gündeme aldı. 28 Ekim 1923 gecesi, Çankaya Köşkü'nde arkadaşlarına "Yarın Cumhuriyet'i ilan edeceğiz" diyerek kararını açıkladı ve ertesi gün, TBMM'de yapılan oylamayla Türkiye'nin yönetim biçimi Cumhuriyet olarak kabul edildi. Aynı oturumda, Mustafa Kemal Paşa, yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk cumhurbaşkanı seçildi.
Cumhuriyet'in ilanı, toplumun geniş kesimlerinde, özellikle halk ve askerler arasında büyük bir coşkuyla karşılandı. Fakat ilan ve ilan şekline yönelik karşı argümanlar da yok değildi. Basında ve bazı siyasetçiler arasında ilan halktaki gibi coşku yaratmadı. Cumhuriyet’in getirdiği yeni yönetim yapısı, özellikle saltanata ve hilafete bağlılığı süren bazı kişiler için beklenmedik bir hamleydi. Örneğin, Mustafa Kemal Atatürk'e göre kurucu iradenin içinde bulunan Rauf Orbay gibi isimler, Osmanlı saltanatına ve halifeye bağlılıklarını koruyordu ve bu bağlılık, yeni rejimle aralarında bir ayrılık yarattı.